<!doctype html>
سندرم تخمدان پلیکیستیک (PCOS): علل، پاتوفیزیولوژی، شیوع، عوامل تشدید، کنترل و درمان + نقش مکملها و گیاهان دارویی
بهروزرسانی بر اساس منابع و راهنماهای بینالمللی (2023–2025)
این مطلب آموزشی است و جایگزین تشخیص و درمان پزشک نیست. اگر قاعدگیهای بسیار نامنظم، خونریزی غیرعادی، علائم شدید آکنه/موهای زائد، افزایش وزن سریع یا برنامه بارداری دارید، ارزیابی حضوری ضروری است.
در صورت مصرف داروهای هورمونی، داروهای قند خون، رقیقکنندههای خون یا بیماریهای کبدی/کلیوی، قبل از مصرف هر مکمل/گیاه دارویی با پزشک یا داروساز مشورت کنید.
1) PCOS چیست و چگونه تشخیص داده میشود؟
سندرم تخمدان پلیکیستیک (Polycystic Ovary Syndrome) یک اختلال شایع هورمونی–متابولیک در سنین باروری است.
PCOS فقط به «وجود کیست در تخمدان» محدود نمیشود؛ بلکه میتواند با مجموعهای از علائم و تغییرات متابولیک همراه باشد.
نشانههای رایج
- نامنظمی قاعدگی (فاصله زیاد بین پریودها، قطع قاعدگی، یا خونریزیهای نامنظم)
- هایپرآندروژنیسم (افزایش هورمونهای آندروژنی): آکنه، موهای زائد، یا ریزش موی الگوی آندروژنیک
- نمای پلیکیستیک تخمدان در سونوگرافی (با ملاحظات سنی و بالینی)
بر اساس راهنمای بینالمللی 2023، تشخیص PCOS معمولاً با ترکیبی از معیارهای بالینی و آزمایشگاهی انجام میشود
و مهم است علل دیگرِ علائم مشابه (مثل برخی اختلالات تیروئید، پرولاکتین بالا، یا سایر علل هایپرآندروژنیسم) رد شوند.
2) شیوع و بار بیماری
شیوع PCOS به معیار تشخیصی (NIH، Rotterdam، AES) و جمعیت مورد مطالعه وابسته است.
یک مرور سیستماتیک و متاآنالیز بزرگ (2024) گزارش کرده که شیوع جهانی PCOS حدود 9.2٪ است؛
اما با معیارهای مختلف، شیوع میتواند کمتر یا بیشتر برآورد شود (مثلاً Rotterdam معمولاً شیوع بالاتری نشان میدهد).
اگر معیار تشخیص گستردهتر باشد، افراد بیشتری در طیف PCOS قرار میگیرند؛ بنابراین آمار شیوع و حتی نوع درمانهای پیشنهادی میتواند متفاوت به نظر برسد.
3) پاتوفیزیولوژی: چه مکانیسمهایی پشت PCOS هستند؟
3-1) مقاومت به انسولین و هایپرانسولینمی
در بخش قابل توجهی از مبتلایان، مقاومت به انسولین وجود دارد. بدن برای جبران، انسولین بیشتری ترشح میکند.
انسولین بالا میتواند تولید آندروژن در تخمدان را افزایش دهد و چرخهای ایجاد کند که هم علائم پوستی و هم اختلال تخمکگذاری را تشدید میکند.
این موضوع همچنین ریسک پیشدیابت/دیابت نوع 2 و سایر مشکلات متابولیک را بالا میبرد.
3-2) هایپرآندروژنیسم (افزایش آندروژنها)
افزایش آندروژنها (بالینی یا آزمایشگاهی) یکی از محورهای کلیدی PCOS است. آندروژن بالا میتواند رشد فولیکولها را مختل کند،
منجر به کاهش تخمکگذاری و نامنظمی سیکل شود، و علائمی مانند آکنه و هیرسوتیسم را ایجاد یا بدتر کند.
3-3) اختلال محور هیپوتالاموس–هیپوفیز–تخمدان و فولیکولوژنز
در PCOS ممکن است الگوی پیامرسانی هورمونی (از جمله گنادوتروپینها) تغییر کند و فولیکولها در مراحل اولیه رشد متوقف شوند.
نتیجه میتواند «تجمع فولیکولهای کوچک» و ظاهر پلیکیستیک در سونوگرافی باشد.
3-4) التهاب خفیف مزمن، چاقی شکمی و نقش سبک زندگی
التهاب خفیف مزمن و افزایش چربی احشایی (شکم) میتواند مقاومت به انسولین و اختلالات هورمونی را تشدید کند.
با این حال، PCOS فقط در افراد دارای اضافه وزن رخ نمیدهد؛ ولی اضافه وزن در بسیاری از موارد شدت علائم و ریسکها را بالا میبرد.
4) عوامل تشدیدکننده و محرکها
- افزایش وزن و چاقی شکمی (افزایش مقاومت به انسولین و التهاب)
- کمتحرکی (کاهش حساسیت انسولینی و تغییر ترکیب بدن)
- الگوی غذایی پرقند و فراوریشده (نوسانات قند خون، افزایش وزن)
- کمخوابی/بینظمی خواب (تأثیر بر اشتها، هورمونها و کنترل قند)
- استرس مزمن (تأثیر رفتاری و هورمونی)
- سیگار (افزایش ریسکهای قلبی–متابولیک)
5) پیامدها و ریسکهای مهم
5-1) باروری
شایعترین علت ناباروری در PCOS، عدم تخمکگذاری است. بسیاری از افراد با اصلاح سبک زندگی و درمانهای استاندارد میتوانند باردار شوند.
5-2) ریسکهای متابولیک
- پیشدیابت و دیابت نوع 2
- اختلال چربی خون و فشار خون
- سندرم متابولیک
5-3) تظاهرات پوستی و مو
- آکنه مقاوم یا عودکننده
- موهای زائد (هیرسوتیسم)
- ریزش موی الگوی آندروژنیک
5-4) کیفیت زندگی و سلامت روان
PCOS میتواند با اضطراب، افسردگی، مشکلات تصویر بدنی و خستگی همراه باشد؛ بنابراین مدیریت PCOS بهتر است فقط به «عدد آزمایش» محدود نشود.
6) اصول کنترل و درمان: سبک زندگی و درمانهای دارویی هدفمند
6-1) خط اول: اصلاح سبک زندگی (پایه همه درمانها)
راهنمای بینالمللی 2023 تأکید میکند که سبک زندگی (تغذیه، فعالیت بدنی، خواب و مدیریت استرس) پایه اصلی درمان است.
در صورت اضافه وزن، کاهش وزن حتی به میزان متوسط میتواند نظم قاعدگی و شاخصهای متابولیک را بهتر کند.
توصیههای عملی برای سبک زندگی
- تغذیه: افزایش فیبر (سبزیجات، حبوبات)، پروتئین کافی، چربیهای مفید؛ کاهش قندهای ساده و نوشیدنیهای شیرین
- ورزش: ترکیب ورزش هوازی + تمرین مقاومتی (هفتهای چند جلسه) برای بهبود حساسیت انسولینی و ترکیب بدن
- خواب: زمان خواب منظم و کافی
- استرس: تکنیکهای مدیریت استرس (در حد توان و قابل اجرا)
6-2) درمان دارویی بر اساس هدف
الف) تنظیم قاعدگی و علائم آندروژنی (آکنه/موهای زائد)
انتخاب دارو باید فردمحور باشد و به سن، علائم، ریسکها و برنامه بارداری وابسته است.
برخی درمانها برای تنظیم سیکل و کاهش علائم آندروژنی استفاده میشوند، اما تشخیص و انتخاب دقیق با پزشک است.
ب) محور متابولیک (مقاومت به انسولین، ریسک دیابت)
بر اساس توصیههای راهنمای بینالمللی 2023، متفورمین در بزرگسالان مبتلا به PCOS، بهویژه در افراد با BMI بالاتر یا ریسک متابولیک،
میتواند برای بهبود پیامدهای متابولیک در نظر گرفته شود.
ج) ناباروری ناشی از عدم تخمکگذاری
در راهنماها و منابع تخصصی باروری، لتروزول بهعنوان گزینه خط اول رایج برای تحریک تخمکگذاری در ناباروریِ ناشی از عدم تخمکگذاری در PCOS مطرح است.
پروتکلها و دوزها باید توسط متخصص زنان/نازایی تعیین شوند.
7) نقش مکملها در PCOS: شواهد، کاربرد و احتیاطات
مکملها میتوانند در برخی افراد بهعنوان درمان کمکی مفید باشند، اما «برای همه» و «به یک اندازه» مؤثر نیستند.
رویکرد منطقی این است که مکمل بر اساس هدف (متابولیک، سیکل، پوست/مو) و وضعیت فرد (کمبودها، داروهای مصرفی، برنامه بارداری) انتخاب شود.
7-1) اینوزیتولها (Myo-inositol / D-chiro-inositol)
اینوزیتولها به دلیل ارتباط با مسیرهای سیگنالدهی انسولین و عملکرد تخمدان بسیار مطرح شدهاند؛
با این حال، یک مرور سیستماتیک و متاآنالیز با کیفیت بالا که برای اطلاعرسانی به راهنمای 2023 انجام شده،
گزارش میکند که شواهد اثربخشی اینوزیتول در PCOS محدود و تا حدی غیرقطعی است.
بنابراین، تصمیمگیری بهتر است واقعبینانه، هدفمند و با سنجش هزینه–فایده انجام شود.
7-2) ویتامین D
کمبود ویتامین D در بسیاری از افراد شایع است. در PCOS نیز بررسی سطح ویتامین D میتواند مفید باشد؛
بهویژه اگر علائم کمبود، سبک زندگی کمآفتاب، یا ریسکهای متابولیک وجود داشته باشد.
مکملیاری بهتر است بر اساس سطح آزمایشگاهی و دوز مناسب انجام شود.
7-3) امگا-3
امگا-3 بهدلیل اثرات ضدالتهابی و متابولیک میتواند برای برخی افراد (خصوصاً در صورت اختلال چربی خون یا التهاب خفیف) کمککننده باشد،
اما بهترین اثر زمانی دیده میشود که همراه با اصلاح تغذیه و فعالیت بدنی باشد.
7-4) روی، منیزیم، کروم و سایر ریزمغذیها
این ریزمغذیها بیشتر زمانی منطقیاند که کمبود یا دریافت ناکافی محتمل باشد یا هدف مشخصی وجود داشته باشد.
مصرف خودسرانه و طولانیمدت ممکن است عارضه یا تداخل ایجاد کند.
8) گیاهان دارویی و ترکیبات طبیعی: فرصتها و محدودیتها
گیاهان دارویی ممکن است روی برخی مسیرها مانند التهاب یا کنترل قند خون اثر بگذارند،
اما «طبیعی بودن» به معنی «بیخطر بودن» نیست. توصیه میشود آنها را فقط بهعنوان درمان کمکی و با احتیاط مصرف کنید.
8-1) دارچین
دارچین در برخی مطالعات برای کمک به کنترل قند خون مطرح شده است، اما دوز مؤثر، نوع فرآورده و کیفیت شواهد متغیر است.
مصرف طولانیمدت برخی انواع دارچین میتواند نگرانیهایی ایجاد کند؛ بنابراین از مصرف افراطی خودداری کنید.
8-2) زردچوبه/کورکومین
کورکومین بهدلیل اثرات ضدالتهابی مورد توجه است؛ اما زیستفراهمی فرآوردهها بسیار متفاوت است
و در مصرف همزمان با داروها (بهویژه رقیقکنندهها) باید احتیاط شود.
8-3) شنبلیله، زنجبیل و سایر گیاهان
درباره برخی گیاهان اثرات احتمالی متابولیک/التهابی گزارش شده، ولی شواهد برای توصیه استاندارد درمانی یکدست نیست.
اگر دیابت دارید یا داروی قند خون مصرف میکنید، خطر افت قند خون و تداخلها باید جدی گرفته شود.
در بارداری یا اقدام برای بارداری، بسیاری از گیاهان دارویی ممکن است مناسب نباشند.
همچنین در بیماریهای کبدی/کلیوی و مصرف داروهای هورمونی یا رقیقکنندهها، قبل از مصرف حتماً مشورت کنید.
9) نقشه راه عملی و پایش درمان
گام 1: هدف را دقیق مشخص کنید
- کنترل قاعدگی و علائم آندروژنی؟
- کاهش وزن و بهبود شاخصهای متابولیک؟
- اقدام برای بارداری و مدیریت ناباروری؟
گام 2: پایه را بسازید
سبک زندگی (تغذیه + فعالیت بدنی + خواب + مدیریت استرس) را بهعنوان محور ثابت نگه دارید.
گام 3: درمان هدفمند را با متخصص انتخاب کنید
- در محور متابولیک: در موارد مناسب، متفورمین میتواند مدنظر باشد.
- در ناباروری ناشی از عدم تخمکگذاری: لتروزول اغلب گزینه خط اول مطرح است.
- برای پوست/مو و تنظیم سیکل: درمانها فردمحور و وابسته به برنامه بارداری هستند.
گام 4: مکملها و گیاهان را «هوشمندانه» اضافه کنید
- بر اساس کمبودها (مثلاً ویتامین D) یا هدف مشخص
- با تعریف شاخص پایش و مدت ارزیابی (مثلاً 8–12 هفته)
- با توجه به تداخلها و شرایط خاص (بارداری، دیابت، داروهای هورمونی)
10) پرسشهای پرتکرار (FAQ)
آیا هر کسی که در سونوگرافی «تخمدان پلیکیستیک» دارد، PCOS دارد؟
خیر. ظاهر پلیکیستیک در سونوگرافی میتواند در برخی افراد بدون PCOS هم دیده شود.
تشخیص PCOS معمولاً ترکیبی از علائم (قاعدگی/آندروژن) و یافتههاست و نیاز به رد علل دیگر دارد.
آیا PCOS فقط با اضافه وزن رخ میدهد؟
خیر. PCOS میتواند در افراد با وزن طبیعی هم رخ دهد.
با این حال، اضافه وزن—بهویژه چاقی شکمی—در بسیاری از افراد شدت علائم و ریسک متابولیک را افزایش میدهد.
مهمترین کار برای کنترل PCOS چیست؟
سبک زندگی (تغذیه، فعالیت بدنی، خواب و مدیریت استرس) پایه اصلی کنترل است.
سپس درمان دارویی و/یا مکملها بر اساس هدف و شرایط فرد انتخاب میشوند.
اینوزیتول واقعاً برای PCOS مفید است؟
ممکن است در برخی افراد مفید باشد، اما شواهد علمی در متاآنالیزهای با کیفیت بالا «یکدست و قطعی» نیست.
بهتر است مصرف آن هدفمند، زماندار و با پایش شاخصها انجام شود.
برای بارداری در PCOS چه درمانی رایجتر است؟
در ناباروری ناشی از عدم تخمکگذاری در PCOS، لتروزول در بسیاری از راهنماها و منابع تخصصی بهعنوان گزینه خط اول رایج مطرح است؛
اما انتخاب نهایی به ارزیابی تخصصی و شرایط فرد وابسته است.
منابع (برای مطالعه بیشتر)
- 2023 International Evidence-based Guideline (خلاصه توصیهها – ASRM):
asrm.org (PCOS 2023 Guideline Recommendations) - Teede HJ, et al. Recommendations From the 2023 International Evidence-based Guideline for PCOS (JCEM, 2023):
PubMed: 37580314 - Salari N, et al. Global prevalence of PCOS (Systematic Review & Meta-analysis, 2024):
PubMed: 38922413 - Fitz V, et al. Inositol for PCOS: Systematic Review & Meta-analysis to inform 2023 guideline (JCEM, 2024):
PubMed: 38163998 - ESHRE PCOS Guideline hub (دسترسی به راهنما و اسناد مرتبط):
eshre.eu (PCOS)
